Türkiye’de eylül ortasında patlak veren yatırım fonu krizi ve tasfiye süreçleri tartışılmaya devam ederken, iktisatçı Mahfi Eğilmez kendi web sitesi için kaleme aldığı yazısında krizin kökenlerini mitolojik hikayelerle masaya yatırdı. Fon krizinin nedenlerinin henüz tüm yönleriyle bilinmediğini belirten Eğilmez; krizlerin arkasındaki aşırı güven, sistemik risk, karmaşıklık, yanlış teşvikler ve denetim sonuçlarının uygulanmaması gibi temel sorunları 5 farklı mitolojik öykü üzerinden ele aldı.
İkarus’un Kanatları: Aşırı Güven ve Risk
Mitün Özü: Daidalos'un oğlu İkarus, uçma heyecanıyla babasının uyarısını dinlemeyip güneşe fazla yaklaşınca balmumu erir ve denize düşer.
Finansal Karşılığı: Fon krizinde de benzer bir dinamik yaşandı. Piyasalar yükseldikçe yatırımcıların risk iştahı arttı ve yüksek getiriler aldıkça risk almak makul görünmeye başladı. İyi niyetli yatırımcı denetim mekanizmasına güvendiği için riski kontrol altında sandı. Sorun artık risk almak değil, alınan riskin artık risk olarak görülmemesi haline geldi.
Pandora’nın Kutusu: Sistemik Risk
Mitün Özü: Pandora'nın mühürlü kutuyu açmasıyla kötülükler dünyaya yayılır; kutuyu kapatsanız bile çıkanları geri almak kolay değildir.
Finansal Karşılığı: Finansal piyasalar birbirine sıkı sıkıya bağlıdır. Fon krizinde ortaya çıkan güven kaybı, diğer fonları ve piyasaları da hızla etkiledi. Finansal sistemlerde kaybedilen güveni yeniden tesis etmek, maddi zararı telafi etmekten çok daha uzun sürer. Umut Pandora'nın kutusunda kalmıştır ancak finansal piyasalarda umut tek başına bir risk yönetimi stratejisi değildir.
Babil Kulesi: Karmaşıklık
Mitün Özü: İnsanların Tanrı'ya ulaşmak için inşa ettiği devasa kule yükseldikçe dilleri ayrılır, birbirlerini anlayamazlar ve yapı tamamlanamaz.
Finansal Karşılığı: Finans dünyasında fonların içine başka fonlar, borçlanmalar, türev ürünler yerleştirildikçe yapı karmaşıklaşır. Bir noktadan sonra yatırımcı, denetçi ve fon yöneticisi aynı yapıya balsa bile aynı riski göremez. Tehlike kimsenin riski görmemesi değil, herkesin kendi açısından doğruyi görürken bütündeki riski kimsenin tam olarak görememesidir.
Kobra Etkisi: Yanlış Teşvikler
Mitün Özü: Kobraları azaltmak için konulan ödül, insanların kobra yetiştirmesine yol açar; ödül kalkınca yılanlar doğaya salınır ve sorun büyür.
Finansal Karşılığı: Kurallar yalnızca neyi yasakladıklarıyla değil, neyi teşvik ettikleriyle de değerlendirilmelidir. Finansal düzenlemeler bir riski azaltmaya çalışırken, farklı bir davranışı teşvik ederek yeni ve beklenmedik riskler doğurabilir.
Devekuşu Etkisi: Denetim Sonuçlarının Uygulanmaması
Mitün Özü ve Karşılığı: Devekuşu etkisi, insanların olumsuz bilgileri görmezden gelme eğilimini ifade eder. Kurumsal düzeyde ise sorunları görmek ile sorunların gereğini yapmak aynı şey değildir. 2008 krizi öncesi İzlanda'da bankalar GSYH'nin 9 katına ulaşmış, uyarılar yapılmasına rağmen büyümenin yarattığı riskler sınırlanamamıştır. Sistem büyürken denetim ve risk yönetimi kapasitesi de aynı oranda büyümelidir.
