Özel Haber - Alper Tunga Akkuş
Borsa İstanbul’un son 20 yıllık geçmişi incelendiğinde, BIST 100’ün yüzde 20’nin üzerinde çok sayıda sert geri çekilme yaşadığı görülüyor. Nominal verilere göre bu düşüşlerin hemen tamamının ardından endeks eski zirvesini yeniden aşmayı başardı.
Ancak Türkiye gibi yüksek enflasyonun uzun yıllardır fiyatlamalar üzerinde belirleyici olduğu bir ekonomide yalnızca nominal endekse bakmak yeterli değil. BIST 100, TL bazında yeni zirveler üretirken yatırımcının satın alma gücü açısından aynı başarıyı göstermemiş olabiliyor.
Bu nedenle tabloya hem nominal BIST 100’ü hem de TÜFE’den arındırılmış reel BIST 100’ü birlikte koyduğumuzda çok daha farklı bir görüntü ortaya çıkıyor.
Nominal BIST 100’de büyük düşüşler
| Dönem | Zirve | Dip | Düşüş | Dipten yeni zirveye | Zirveden yeni zirveye |
|---|---|---|---|---|---|
| 2006 | 26.02.2006 | 26.06.2006 | -%33,1 | ~10 ay | ~14 ay |
| Ağu 2007 | 23.07.2007 | 16.08.2007 | -%20,0 | ~50 gün | ~2,5 ay |
| 2008 krizi | 15.10.2007 | 19.11.2008 | -%63,5 | ~16,5 ay | ~2,5 yıl |
| 2011 | 08.11.2010 | 23.11.2011 | -%30,6 | ~11 ay | ~2 yıl |
| 2013–14 | 22.05.2013 | 02.03.2014 | -%34,3 | ~3,2 yıl | ~3,9 yıl |
| 2018 | 29.01.2018 | 22.05.2019 | -%30,8 | ~7,8 ay | ~2 yıl |
| 2020 COVID | 21.01.2020 | 23.03.2020 | -%31,8 | ~7,6 ay | ~10 ay |
| Ara 2021 | 16.12.2021 | 22.12.2021 | -%20,8 | ~3,4 ay | ~3,6 ay |
| 2023 | 02.01.2023 | 05.05.2023 | -%22,3 | ~52 gün | ~5,8 ay |
| 2024 | 22.07.2024 | 05.11.2024 | -%22,9 | ~9,5 ay | ~13 ay |
| 2026 (sürüyor) | 11.05.2026 | 30.09.2026 | -%21,1 | Henüz yok | Henüz yok |
Tamamlanmış 10 büyük nominal düşüş dikkate alındığında, dipten eski zirveye dönüş ortalama yaklaşık 11 ay, medyan ise yaklaşık 9 ay sürdü. Zirveden başlayarak yeni zirveye kadar geçen toplam süre ise ortalama yaklaşık 1,4 yıl oldu.
Fakat enflasyon etkisini çıkardığımızda tablo çok daha sert.
Enflasyondan arındırılmış BIST 100 ne söylüyor?
BIST 100’ü TÜFE ile düzelterek reel olarak incelediğimizde son 20 yıldaki yüzde 20 üzeri büyük düşüşlerin sayısı 11’den 4’e geriliyor. Ancak bu dört düşüşün ardından toparlanma süreleri nominal veriye kıyasla çok daha uzun olabiliyor.
| Dönem | Reel zirve | Reel dip | Reel düşüş | Düşüş süresi | Dipten yeni reel zirveye | Zirveden yeni reel zirveye |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 2006 | 172,3 | 123,8 | -%28,1 | 4 ay | 15 ay | 19 ay |
| 2008 krizi | 180,6 | 67,3 | -%62,7 | 16 ay | 165 ay (~13,7 yıl) | 181 ay (~15,1 yıl) |
| 2022–23 | 219,3 | 159,6 | -%27,2 | 4 ay | 4 ay | 8 ay |
| 2023–25 | 221,4 | 131,1 | -%40,8 | 20 ay | Henüz yok | Henüz yok |
Reel endeks hesabında Mart 2005 seviyesi 100 kabul edildi. Bu seride BIST 100’ün reel zirvesi Eylül 2023’te 221,4 seviyesinde oluştu. Mayıs 2025’te reel endeks 131,1 seviyesine kadar düşerek zirvesinden yüzde 40,8 geriledi. Ağustos 2026 itibarıyla reel endeks 150,1 seviyesine toparlanmış olsa da Eylül 2023 zirvesinin hâlâ yaklaşık yüzde 32,2 altında bulunuyor.
Yani BIST 100 nominal olarak 2026 yılında yeni rekor seviyelere yaklaşırken, enflasyondan arındırıldığında yatırımcının satın alma gücü açısından hâlâ yaklaşık üçte birlik bir kayıp söz konusu.
2008 krizinin reel kaybı 15 yılda telafi edildi
Nominal grafikte 2008 küresel krizinin yaralarının yaklaşık iki buçuk yılda sarıldığı görülüyor. Fakat aynı dönemi enflasyondan arındırdığımızda sonuç tamamen değişiyor. Reel BIST 100, Ekim 2007’deki zirvesinden Şubat 2009’a kadar yüzde 62,7 geriledi. Endeksin reel olarak 2007’deki seviyesini yeniden yakalaması ancak Kasım 2022’de mümkün oldu.
Başka bir ifadeyle yatırımcının satın alma gücü açısından eski zirvesine dönmesi dipten yaklaşık 13,7 yıl, önceki zirveden itibaren ise yaklaşık 15,1 yıl sürdü. Bu, nominal ve reel getiri arasındaki farkın en çarpıcı örneklerinden biri.
2022–2023 düşüşü reel olarak hızlı telafi edildi
Aralık 2022’de reel endeks 219,3 seviyesindeyken Nisan 2023’te 159,6 seviyesine kadar geriledi. Reel kayıp yüzde 27,2 oldu. Bu kez toparlanma oldukça hızlı gerçekleşti. Endeks yaklaşık dört ay içinde eski reel seviyesini aşarak Ağustos 2023’te yeniden zirveye ulaştı.
Bir ay sonra, Eylül 2023’te ise 221,4 ile son 20 yılın en yüksek reel seviyesi görüldü.
Eylül 2023 zirvesi hâlâ aşılamadı
Bugünkü tablo açısından en önemli veri ise burada ortaya çıkıyor. BIST 100, nominal olarak Eylül 2023 seviyelerinin çok üzerine çıkmış durumda. Buna karşılık TÜFE’den arındırılmış endeks aynı dönemdeki satın alma gücünü henüz geri kazanamadı.
Eylül 2023’te 221,4 olan reel endeks, Mayıs 2025’te 131,1 seviyesine kadar geriledi. Bu yaklaşık yüzde 40,8'lik reel kayıp anlamına geliyor.
Ağustos 2026 itibarıyla endeks 150,1 seviyesinde. Dolayısıyla dipten bir toparlanma yaşansa da reel olarak eski zirvenin yaklaşık yüzde 32 altında bulunuyor.
Nominal ve reel tablo arasındaki büyük fark
| Gösterge | Nominal BIST 100 | Reel BIST 100 |
|---|---|---|
| %20+ büyük düşüş sayısı | 11 | 4 |
| Tamamlanan toparlanma | 10 | 3 |
| En büyük düşüş | -%63,5 (2008) | -%62,7 (2008) |
| En uzun zirveden zirveye toparlanma | ~3,9 yıl | ~15,1 yıl |
| 2026 görünümü | Nominal zirveye yakın / yeni rekorlar | Reel zirvenin ~%32 altında |
Bu karşılaştırma Borsa İstanbul’un uzun vadeli performansını değerlendirirken yalnızca endeks puanına bakmanın neden yanıltıcı olabileceğini gösteriyor.
Nominal grafikte BIST 100 neredeyse her büyük düşüşten sonra eski zirvesini aşmış görünüyor. Fakat enflasyon hesaba katıldığında yatırımcının aynı satın alma gücüne ulaşması çok daha uzun sürebiliyor.
21 yılda reel getiri yalnızca yaklaşık yüzde 50
Mart 2005 ile Ağustos 2026 arasındaki dönemde BIST 100’ün nominal yükselişi oldukça yüksek görünse de TÜFE’den arındırılmış endeks yaklaşık yüzde 50 toplam reel getiri üretti. Bu da yıllıklandırılmış olarak kabaca yüzde 1,9 reel getiriye karşılık geliyor.
Dolayısıyla BIST 100’ün uzun vadeli nominal yükselişinin önemli bir kısmı şirketlerin reel değer artışından değil, Türkiye’deki yüksek enflasyonun endeks değerleri üzerindeki etkisinden kaynaklanıyor.
Rakamların anlattığı asıl hikâye
Borsa İstanbul geçmişte sert düşüşlerin ardından nominal olarak her defasında yeni zirvelere ulaşmayı başardı. Ancak yatırımcı açısından kritik soru yalnızca “Endeks yeniden kaç puan oldu?” değil. Asıl soru şu: Aynı parayla eskisi kadar mal ve hizmet satın alınabiliyor mu?
Reel veriler bu soruya çok daha farklı bir cevap veriyor. Nominal olarak rekor seviyelerin konuşulduğu 2026 yılında bile BIST 100, enflasyondan arındırıldığında Eylül 2023 zirvesinin yaklaşık yüzde 32 altında bulunuyor. Bu nedenle haberde nominal tabloyu ilk bölümde, hemen arkasından bu reel tabloyu vermek en doğrusu. Böylece okuyucu “borsa hep toparlandı” sonucuna tek başına nominal veriden gitmiyor; fiyat olarak toparlanmakla satın alma gücü olarak toparlanmanın aynı şey olmadığını net görüyor.
