Borsada para kaybedilir. Yanlış hisse alınır, beklentiler tutmaz, şirket zarar açıklar, bazen de bütün piyasa düşer. Bunların hiçbirine itirazım yok. Zaten sermaye piyasalarında herkesin kazanacağı bir düzen de mümkün değil. Ancak son dönemde yaşadığımız fon krizini sıradan bir yatırımcı zararı olarak değerlendirmek, bana kalırsa meselenin büyüklüğünü görmemek olur.
Daha düne kadar yüksek getirileriyle konuşulan, sosyal medyada birbirine tavsiye edilen bazı yatırım fonları bugün tasfiye süreçleriyle ve yatırımcıların yaşadığı kayıplarla gündemde. Bir dönem kazançlarıyla övünenlerin şimdi zararlarını konuştuğu, piyasanın işleyişine ilişkin ciddi soruların sorulduğu bir süreçten geçiyoruz.
Burada yatırımcıları da eleştirmek gerekiyor. Çünkü bu fonlara yatırım yapan herkesin risklerden habersiz, hiçbir şeyin farkında olmayan insanlar olduğuna inanmıyorum. Bazı fonların portföylerindeki hisseler, kısa sürede ortaya çıkan olağanüstü getiriler ve piyasanın kendi dinamiklerinden uzaklaşan fiyat hareketleri ortadaydı. Bunları görüp yine de yüksek kazanç beklentisiyle yatırım yapanlar oldu. Muhtemelen bir kısmı da zamanında çıkabileceğini düşündü.
Kazanç elde edilirken bütün riskleri görmezden gelip zarar ortaya çıktığında sorumluluğu tamamen başkalarına yüklemek doğru değil. Yatırımcı aldığı kararın sorumluluğunu taşımalı. Devletin görevi de kimseye borsada kazanç garantisi vermek olmamalı.
Fakat işin bir de diğer tarafı var. Yatırımcının bilerek üstlendiği piyasa riskiyle, hukuka aykırı işlemler nedeniyle uğradığı zarar aynı şey değil. İşte bu ayrımı doğru yapamadığımızda yalnızca mağduriyetleri değil, gelecekte yaşanabilecek yeni sorunları da büyütmüş oluruz.
Benim asıl üzerinde durmak istediğim konu ise fonların ne kadar yükseldiği veya yatırımcıların ne kadar kaybettiği değil. Bütün bunlar yaşanırken denetim mekanizmalarının ne kadar etkili çalıştığı.
Türkiye'de sermaye piyasalarını düzenleyen kurumlarımız, kapsamlı mevzuatımız ve ciddi yaptırımlarımız var. Peki, bazı fonlarda riskler bu kadar büyürken neler yapıldı? Olağan dışı fiyat hareketleri ne zaman fark edildi? Daha erken önlem alınabilir miydi? Bunlar cevaplanması gereken sorular. Kimseyi peşinen suçlamak için değil, aynı olayları yeniden yaşamamak için.
Çünkü bir piyasada denetimin başarısını yalnızca olaylardan sonra verilen cezalarla ölçemeyiz. Asıl başarı, sorunlar büyümeden onları tespit edebilmekte.
Buradan Sayın Cumhurbaşkanımıza da bir düşüncemi iletmek istiyorum.
Sayın Cumhurbaşkanım, fon krizinin ardından yatırımcı mağduriyetlerini gidermek amacıyla atılan yasal adımlar elbette kıymetli. Devletin yaşananlara kayıtsız kalmaması önemli. Ancak sermaye piyasalarını yıllardır takip eden biri olarak, meselenin yalnızca yeni kanunlarla çözülemeyeceğini düşünüyorum.
Çünkü güven dediğimiz şey biraz farklı. Kaybetmesi kolay, yeniden kazanması ise oldukça zor.
Bugün yatırımcı devletten para kazanma garantisi istememeli. Zaten böyle bir garanti de verilemez. Yatırımcının devletten beklemeye hakkı olan şey, parasını yatırdığı piyasada kuralların herkes için aynı olduğundan emin olabilmek.
Bunun için yeni kanunlardan önce mevcut kuralların ne kadar etkili uygulandığına bakmamız gerekiyor. Denetimlerin zamanında yapılması, hukuka aykırı işlemlerin karşılıksız kalmaması ve varsa kurumsal eksikliklerin açıkça ortaya konulması, yatırımcı güvenini yeniden kazanmanın en önemli adımları olacaktır.
Türkiye'nin sermaye piyasalarında ciddi bir potansiyeli var. Güçlü şirketlerimiz, üretim kapasitemiz, genç yatırımcılarımız ve finansmana ihtiyaç duyan bir ekonomimiz var. Ancak bütün bunların sağlıklı biçimde büyüyebilmesi için insanların tasarruflarını güvenle değerlendirebileceği bir ortam gerekiyor.
Bizde bazen borsa yükselince her şeyin yoluna girdiğini düşünüyoruz. Endeks birkaç bin puan yükseliyor, yeni rekorlar konuşuluyor, piyasanın yeniden canlandığı söyleniyor. Oysa endeks yükselirken yatırımcıların önemli bir bölümü zarar edebiliyor. Üstelik fiyatların yükselmesi, insanların piyasaya yeniden güvendiği anlamına da gelmiyor.
Borsanın gerçek başarısı, endeksin ulaştığı seviyeden çok, insanların o piyasaya ne kadar güven duyduğuyla ölçülmeli.
Yabancı yatırımcı için de durum farklı değil. Türkiye'de kazanç fırsatı olduğunu anlatmak zor değil. Fakat uzun vadeli sermaye yalnızca getiriye bakmıyor. Hukuki güvenceye, öngörülebilirliğe ve kurumların işleyişine de bakıyor. Bugün dünyanın her yerinde sermayenin aradığı en önemli unsurlardan biri bu.
Burada yıllar önce yapılmış bir konuşmayı hatırlatmak istiyorum.
Sayın Cumhurbaşkanımız, 14 Aralık 2009 tarihinde, henüz Başbakanken TBMM Genel Kurulunda yaptığı konuşmada güven ve istikrarın ekonomik gelişme açısından önemini anlatırken şu ifadeyi kullanmıştı:
“Güven ve istikrar sağlanmadan, hiçbir gelişmenin, kalkınmanın, ilerlemenin olmayacağını çok iyi biliyorduk.”
Aradan yaklaşık 17 yıl geçti. Türkiye'nin ekonomisi büyüdü, sermaye piyasaları gelişti, milyonlarca insan borsayla tanıştı. Ancak o gün vurgulanan güven ve istikrar meselesi bugün de önemini koruyor.
Sayın Cumhurbaşkanım, o gün dile getirdiğiniz bu yaklaşımın bugün sermaye piyasalarımız açısından da yol gösterici olduğunu düşünüyorum. Çünkü güven olmadan kalıcı sermaye, kalıcı sermaye olmadan da sağlıklı bir piyasa oluşturmak kolay değil.
Bu nedenle fon krizini yalnızca zararların telafi edilmesi gereken bir olay olarak görmememiz gerektiğine inanıyorum. Bu süreç aynı zamanda sermaye piyasalarımızdaki denetim anlayışını, yatırımcıların sorumluluklarını ve kurumlara duyulan güveni yeniden değerlendirmek için önemli bir fırsat.
Riskleri bilerek yüksek getiri peşinde koşan yatırımcıların bütün zararlarını topluma yükleyemeyiz. Ancak hukuka aykırı işlemler nedeniyle mağdur edilen insanların da haklarını korumak zorundayız. Birini yaparken diğerinden vazgeçmemize gerek yok.
Ben Türkiye'nin sermaye piyasalarının bugünkünden çok daha güçlü olabileceğine inanıyorum. Bunun için yeni düzenlemeler de yapılabilir, mevcut kanunlar da geliştirilebilir. Ancak bunların hiçbiri tek başına yeterli olmayacaktır.
Çünkü güven, kanun çıkarmakla değil, o kanunun herkese eşit uygulandığını göstermekle kazanılır.
Bugün kaybedilen paraların bir kısmı geri gelebilir. Borsa yeniden rekor kırabilir, yeni fonlar kurulabilir, yeni şirketler halka açılabilir. Bunların hepsi mümkün.
Ama yatırımcının aklında bir kez “Bu piyasada herkes gerçekten aynı kurallarla mı oynuyor?” sorusu oluştuysa, onu ortadan kaldırmak kolay değil.
Ve bence bugün üzerinde en fazla düşünmemiz gereken mesele tam olarak bu.
Bir ülkenin sermaye piyasalarına duyulan güveni, yatırımcıların ne kadar kazandığı değil, haksızlığa uğradıklarında haklarının ne kadar korunduğu belirler.
