Türkiye’de şehirleşme ve konut politikaları sıkça tartışma konusu olurken, TEPAV bünyesinde hazırlanan kapsamlı bir araştırma kent yaşamındaki yapısal sorunları gözler önüne serdi. Ekrem Cünedioğlu ve Sercan Sevgili tarafından TÜİK verileri kullanılarak gerçekleştirilen çalışmada, kentlerde yaşayanların temel kamusal ve sosyal hizmetlere erişim imkânları mercek altına alındı. Araştırma, büyük kentlerdeki yapı planlamalarının erişim sorunları dikkate alınmadan yapıldığını ve bunun milyonlarca insanı doğrudan etkilediğini ortaya koyuyor.
Kentsel Erişim Yoksunluğu Nedir ve Kriterleri Nelerdir?
Çalışmada, kent yaşamının en temel gereksinimlerini içeren dört temel erişim kategorisi belirlendi. Bu kategorilerden en az ikisini aynı anda yaşayanlar “kentsel erişim yoksunu” olarak tanımlanıyor:
- En yakın kamusal yeşil alana 1 kilometreden uzak yaşamak.
- İşe veya okula yürüyerek, bisikletle ya da toplu taşımayla 1 saatte ulaşamamak.
- Maddi imkânsızlık nedeniyle otomobil sahibi olamamak.
- Uzaklık veya ulaşım altyapısındaki sorunlar nedeniyle doktora gidememek.
Bu kriterler ışığında yapılan analizde, Türkiye’de 16 yaş ve üstü kişilerin yüzde 10,1’inin kentsel erişim yoksunu olduğu tespit edildi.
Yoksul Olmayanlar da Tehdit Altında: "Görünmeyen" Yoksunluk
Araştırmanın en çarpıcı bulgularından biri, erişim yoksunluğu çeken kitlenin kimlerden oluştuğuna ilişkin detaylar oldu:
- Erişim yoksunluğu çeken kişilerin yüzde 52,8’inin, resmi istatistiklerde gelir yoksulu veya ağır maddi ve sosyal yoksun olarak görünmediği saptandı.
- Bu durum, kentsel erişim krizinin yalnızca dar gelirli veya yoksul kesimin değil; otomobili bulunmayan, hızla artan hayat pahalılığı karşısında sıkışan orta gelirli şehir sakinlerinin de ortak sorunu haline geldiğini gösteriyor.
Yanlış Yer Seçimleri ve Çeperleşen Konut Politikaları
Çalışmada, özel sektörün konut projeleri ile devlet eliyle yürütülen toplu konut ve kentsel dönüşüm hamlelerinin mevcut sorunu derinleştirdiği vurgulandı:
- Dar gelirli haneler şehrin merkezinden koparılarak ulaşım ve kentsel hizmetlerin zayıf olduğu çeperlerde yaşamak zorunda bırakılıyor.
- Özellikle 2010 yılı ve sonrasında yeni konut alanlarına taşınan düşük gelirlilerin, işe veya okula toplu taşımayla 1 saat ve daha uzun sürede erişmeye başladığına dikkat çekildi.
- Bu tablo, vatandaşlar için sadece coğrafi bir uzaklık değil; aynı zamanda ciddi bir zaman kaybı ve ağır ulaşım gideri yükü oluşturuyor.
Acil Çözüm Önerileri ve Politika Notları
Araştırma sonucunda kentlerdeki adaletsizliği gidermek ve yaşam kalitesini artırmak amacıyla üç ana alanda acil politika geliştirilmesi önerildi:
- Düzenli İzleme: Kentsel erişim yoksunluğunun TÜİK araştırmalarında ve idari kayıtlarda sistematik olarak takip edilmesi.
- Stratejik Yer Seçimi: TOKİ ve toplu konut projelerinde alan seçimlerinin sadece maliyet odaklı değil, toplu taşıma koridorlarına ve yürüme mesafelerine göre belirlenmesi.
- Hedef Odaklı Kamu Yatırımları: Mevcut kent dokusunda yeşil alan, okul ve sağlık tesisi gibi kamu yatırımlarının mahallelerin statüsüne göre değil, doğrudan erişim yoksunluğunun en yüksek olduğu bölgelere öncelik verilerek yapılması.
